محصولات لبنی و سلامت انسان سالهاست که به یکی از موضوعات بحثبرانگیز در میان متخصصان تغذیه تبدیل شده است. از یک سو، لبنیات به عنوان منبع غنی کلسیم، پروتئین و ویتامینها شناخته میشوند و از سوی دیگر، پرسشهایی درباره تأثیر آنها بر سلامت دستگاه گوارش و میکروبیوم روده مطرح است. اکنون یک مطالعه دقیق که مستقیماً از دیواره کولون نمونهبرداری کرده، سرنخهای تازهای درباره ارتباط مصرف لبنیات با ترکیب باکتریهای مفید روده ارائه میدهد.
میکروبیوم روده چیست و چرا اهمیت دارد؟
میکروبیوم روده را میتوان مانند یک محله شلوغ با تریلیونها میکروب تصور کرد؛ عمدتاً باکتریها، همچنین برخی قارچها و ویروسها که در روده بزرگ زندگی میکنند. این میکروبها بخشهایی از غذا را که بدن به تنهایی قادر به هضم آن نیست، بهویژه فیبر، تجزیه میکنند. در این فرآیند، اسیدهای چرب زنجیره کوتاه مانند بوتیرات تولید میشود که سلولهای کولون را تغذیه کرده و التهاب را کنترل میکند.
علاوه بر این، باکتریهای مفید روده سیستم ایمنی را آموزش میدهند، برخی ویتامینها را تولید میکنند و از طریق سیگنالهای شیمیایی با سیستم عصبی تعامل دارند. اصطلاح «حس درونی» نیز از همین ارتباط روده و مغز الهام گرفته شده است. میکروبیوم هر فرد منحصربهفرد است و عواملی مانند نوع زایمان، رژیم غذایی، محیط زندگی، خواب، استرس و مصرف آنتیبیوتیک بر آن اثر میگذارند. تنوع بالاتر میکروبی معمولاً نشانه سلامت بیشتر است.
روش مطالعه درباره محصولات لبنی و سلامت انسان
این پژوهش که بر روی بزرگسالان مراجعهکننده برای کولونوسکوپی روتین به یک بیمارستان کهنهسربازان در هیوستون انجام شد، رویکردی متفاوت از مطالعات پیشین داشت. در حین کولونوسکوپی، پزشکان نمونههای بسیار کوچکی از پوشش داخلی کولون برداشتند که در مجموع ۹۷ نمونه از ۳۴ نفر تحلیل شد. این روش برخلاف مطالعات معمول که بر اساس نمونه مدفوع انجام میشوند، امکان بررسی باکتریهای چسبیده به دیواره روده را فراهم میکند؛ میکروبهایی که در تماس مستقیم با بافت بدن قرار دارند و تأثیر مستقیمتری بر سلامت میگذارند.
شرکتکنندگان پیش از انجام کولونوسکوپی، پرسشنامهای درباره عادات غذایی یکسال گذشته خود تکمیل کردند که شامل مصرف شیر، پنیر، ماست و میزان کل لبنیات بود. در آزمایشگاه نیز از توالییابی 16S rRNA برای شناسایی نوع و میزان باکتریها استفاده شد. تحلیلها با در نظر گرفتن عواملی مانند سن، شاخص توده بدنی، سیگار، الکل، بیماریهای زمینهای، کیفیت کلی رژیم غذایی و محل نمونهبرداری در کولون انجام شد تا اثر عوامل مخدوشکننده کاهش یابد.
یافتههای علمی درباره لبنیات و میکروبیوم روده
نتایج این پژوهش نشان داد افرادی که شیر بیشتری مصرف میکردند و همچنین کسانی که مصرف کل لبنیات بالاتری داشتند، تنوع آلفای بیشتری در باکتریهای چسبیده به دیواره کولون نشان دادند. تنوع بتا نیز میان مصرفکنندگان بالا و پایین لبنیات، شیر، پنیر و ماست متفاوت بود که نشان میدهد الگوی مصرف لبنیات با تغییرات ساختاری گسترده در جامعه میکروبی همراه است.
افزایش باکتریهای مفید با مصرف شیر
دو باکتری شاخص در این مطالعه برجسته شدند:
- Faecalibacterium: این باکتری تولیدکننده بوتیرات است و با کاهش التهاب مرتبط شناخته میشود.
- Akkermansia: این باکتری با تقویت سد روده و بهبود شاخصهای متابولیک ارتباط دارد.
افرادی که شیر و لبنیات بیشتری مصرف میکردند، سطوح بالاتری از Faecalibacterium داشتند. همچنین مصرف شیر با افزایش Akkermansia همراه بود.
نقش لاکتوز به عنوان پریبیوتیک
زمانی که تحلیلها با در نظر گرفتن میزان لاکتوز رژیم غذایی انجام شد، ارتباط شیر با برخی باکتریها ضعیفتر گردید. این یافته نشان میدهد لاکتوز ممکن است نقش پریبیوتیک داشته باشد؛ یعنی به عنوان منبع غذایی برای برخی باکتریهای مفید عمل کند. شیر حاوی لاکتوز است، در حالی که بسیاری از پنیرهای سفت مقدار بسیار کمی لاکتوز دارند.
تفاوت اثر پنیر و ماست بر سلامت روده
الگوی مصرف پنیر با شیر متفاوت بود. مصرف بیشتر پنیر با کاهش برخی باکتریها مانند Bacteroides و Subdoligranulum همراه بود. Bacteroides نه کاملاً مفید است و نه کاملاً مضر؛ اثر آن به گونه خاص و شرایط محیطی بستگی دارد. Subdoligranulum نیز تولیدکننده بوتیرات است، بنابراین کاهش آن با مصرف بالاتر پنیر، پرسشهایی درباره ترکیبات خاص این ماده غذایی ایجاد میکند. فرآیند تبدیل شیر به پنیر ترکیب مواد مغذی را تغییر میدهد و همین تغییرات ممکن است بر تعادل میکروبی اثرگذار باشد.
مصرف ماست در این مطالعه بسیار پایین بود، تنها چند قاشق در روز، بنابراین نتیجهگیری قطعی درباره آن ممکن نشد. ارتباط روشنی میان ماست و تنوع میکروبی مشاهده نشد و باکتریهای کلاسیک ماست مانند Lactobacillus و Bifidobacterium در سطح دیواره کولون بسیار کم بودند.
چرا بررسی دیواره کولون اهمیت دارد؟
اکثر مطالعات پیشین از نمونه مدفوع استفاده میکردند که نمایانگر میکروبهای دفعشده است، اما سطح مخاطی روده میتواند تصویر متفاوتی ارائه دهد. بررسی باکتریهای چسبیده به دیواره، دید دقیقتری از میکروبهایی میدهد که با سد روده و سلولهای ایمنی تعامل دارند. این روش تمرکز بر سطح مخاطی دارد، نه صرفاً محتوای مدفوع، و میتواند اطلاعات ارزشمندتری درباره تأثیر واقعی مواد غذایی بر سلامت روده فراهم کند.
نتیجهگیری عملی برای مصرف محصولات لبنی
بر اساس یافتههای این پژوهش، چند توصیه عملی برای مصرف محصولات لبنی میتوان ارائه داد:
- اگر بدن شما لبنیات را بهخوبی تحمل میکند، مصرف شیر ممکن است با تنوع بیشتر میکروبیوم روده همراه باشد و به افزایش باکتریهای مفید کمک کند.
- اگر پنیر لبنیات اصلی رژیم شماست، اثر آن احتمالاً به نوع پنیر، میزان فیبر رژیم غذایی و ویژگیهای فردی میکروبیوم بستگی دارد.
- اگر عدم تحمل لاکتوز دارید، میتوانید از منابع پریبیوتیک دیگر مانند لوبیا، جو دوسر، موز، پیاز و مارچوبه برای تغذیه باکتریهای مفید روده استفاده کنید.
به نظر میرسد انواع مختلف لبنیات اثرات متفاوتی بر جامعه باکتریهای چسبیده به دیواره روده دارند. شیر با افزایش باکتریهای مفید همراه است، در حالی که پنیر ممکن است اثرات متفاوتی داشته باشد. برای نتیجهگیری قطعیتر، انجام مطالعات بزرگتر و طولانیتر در جمعیتهای متنوعتر ضروری است تا مشخص شود کدام ترکیبات لبنی برای چه افرادی مفید یا مضر هستند.
جمعبندی؛ انتخاب آگاهانه محصولات لبنی
آنچه در لیوان و بشقاب شما قرار میگیرد، به شکل قابل اندازهگیری در روده شما بازتاب پیدا میکند. محصولات لبنی و سلامت انسان ارتباط پیچیدهای دارند که تحت تأثیر عوامل متعددی از جمله نوع لبنیات، میزان مصرف و ویژگیهای فردی قرار میگیرد. انتخاب آگاهانه محصولات لبنی با توجه به تحمل بدنی و نیازهای تغذیهای، میتواند به حفظ تنوع میکروبیوم روده و در نتیجه سلامت کلی بدن کمک کند.
About the Author
**بیوگرافی متین رضایی**
**متین رضایی**
سردبیر بخش بازیهای ویدیویی و تحلیلگر فرهنگ دیجیتال
متین رضایی تحلیلگر بازیهای ویدیویی، روزنامهنگار و پژوهشگر فرهنگ دیجیتال با بیش از یازده سال تجربه تخصصی در حوزه نقد بازی، تحلیل صنعت سرگرمی دیجیتال و مطالعه تأثیرات فرهنگی-اجتماعی رسانههای تعاملی است. تمرکز اصلی وی بر تحلیل ژانرهای نوظهور بازیهای ویدیویی، بررسی روایتپردازی در رسانههای تعاملی و مطالعه جامعهشناسی گیمرها در ایران است.
**تحصیلات**
وی دارای مدرک کارشناسی ارشد مطالعات رسانه از دانشگاه تهران و کارشناسی علوم ارتباطات اجتماعی از دانشگاه علامه طباطبایی است. همچنین دورههای تخصصی طراحی بازی، روایتپردازی تعاملی و جامعهشناسی فضای مجازی را در مؤسسات پژوهشی داخلی و مراکز بینالمللی گذرانده است.
**سوابق حرفهای**
رضایی فعالیت حرفهای خود را از اوایل دهه نود با نگارش نقد و تحلیل بازیهای ویدیویی در نشریات تخصصی آغاز کرد. با گسترش صنعت بازی در ایران، وی به عنوان مشاور محتوایی با چندین استودیوی بازیسازی داخلی همکاری داشته و در طراحی و ارزیابی پروژههای بازیسازی نقش مشورتی ایفا کرده است.
وی از سال ۱۳۹۹ به تیم تحریریه سایت سرگرمی ۹رنگ پیوسته و به عنوان سردبیر بخش بازیهای ویدیویی و تحلیلگر فرهنگ دیجیتال فعالیت میکند. در این مدت، تحلیلهای وی درباره تحولات صنعت بازی ایران و جهان، بررسی بازیهای شاخص و مطالعات میدانی درباره جامعه گیمرهای ایرانی، مورد توجه فعالان این صنعت و مخاطبان علاقهمند قرار گرفته است.
**تخصصها و حوزههای کاری**
تخصص اصلی رضایی در تحلیل روایت و مکانیک بازیهای ویدیویی، بررسی اقتصادی و فرهنگی صنعت سرگرمی دیجیتال و پژوهش در زمینه رفتار و هویت گیمرهای ایرانی است. وی همچنین در زمینه طراحی محتوای تعاملی، مشاوره روایتپردازی برای رسانههای دیجیتال و تحلیل تأثیر بازیها بر مهارتهای شناختی و اجتماعی تجربه قابل توجهی دارد.
**روششناسی تحلیلی**
رویکرد تحلیلی رضایی مبتنی بر ترکیب نقد رسانهای، تحلیل فرهنگی و بررسی فنی مکانیکهای بازی است. وی در تحلیلهای خود بر درک لایههای روایی، ارزیابی سیستمهای تعاملی و توجه به بافت فرهنگی تولید و مصرف بازیها تأکید دارد و همواره از قضاوتهای مبتنی بر سلیقه شخصی پرهیز میکند.
**عضویت در نهادهای تخصصی**
وی عضو انجمن تولیدکنندگان بازیهای ویدیویی ایران و انجمن پژوهشگران رسانههای دیجیتال است و در کمیتههای داوری چندین جشنواره ملی بازیهای رایانهای مشارکت داشته است.
**آخرین بهروزرسانی: بهمن ۱۴۰۴**
