تلگرام، پیامرسان محبوبی که به مقاومت در برابر نظارت دولتی شهرت دارد، سالهاست به ابزاری مهم برای فعالان مدنی، معترضان و رسانهها تبدیل شده است، اما همین ویژگیها باعث شده دولتهای مختلف جهان از روسیه و هند گرفته تا فرانسه و برزیل، این پلتفرم را هدف ممنوعیت، محدودیت یا تحقیقات قضایی قرار دهند. در گزارش پیش رو، نگاهی خواهیم داشت به دلایل افزایش محدودیتهای تلگرام در جهان و تقابل پیچیده میان آزادی بیان و امنیت ملی.
هند؛ جدیدترین صحنه تقابل با تلگرام در رسوایی آزمون پزشکی
هند که با بیش از ۱۵۰ میلیون کاربر یکی از بزرگترین بازارهای تلگرام محسوب میشود، اخیراً استفاده از این پیامرسان را تا ۲۲ ژوئن ممنوع کرده است. این تصمیم پس از آن گرفته شد که آژانس ملی آزمون هند اعلام کرد کانالهای تلگرامی، سؤالات جعلی را با ادعای دسترسی به برگههای آزمون ورودی دانشکدههای پزشکی به داوطلبان میفروختند. این رسوایی که منجر به باطل شدن نتایج آزمون و برگزاری مجدد آن شد، اعتراضات گستردهای را در میان جوانان هندی برانگیخت. پاول دوروف، بنیانگذار تلگرام، در واکنش به این ممنوعیت آن را مجازات کاربران عادی بهجای کلاهبرداران دانست و اعلام کرد که صدها کانال مرتبط با این فعالیتهای کلاهبردارانه را حذف کرده است.
روسیه؛ از ممنوعیت کامل تا عقبنشینی و بازگشت محدودیتها
روسیه، زادگاه پاول دوروف، از نخستین کشورهایی بود که تلگرام را در سال ۲۰۱۸ به دلیل رد درخواست دولت برای دسترسی به پیامهای رمزگذاریشده کاربران، ممنوع کرد. با این حال، اجرای این ممنوعیت با مشکلات فنی متعددی روبرو شد و استفاده گسترده نهادهای دولتی از تلگرام، کرملین را در موقعیتی دشوار قرار داد. در سال ۲۰۲۰، روسیه با اعلام اینکه تلگرام تلاشهای خود را برای مقابله با محتوای افراطگرایانه افزایش خواهد داد، ممنوعیت را لغو کرد. اما در اوایل سال جاری و در چارچوب فشارهای گستردهتر بر آزادی بیان اینترنتی در دوران جنگ اوکراین، دولت روسیه بار دیگر تلاش کرد دسترسی به تلگرام را محدود کند و آن را به ناتوانی در مقابله با کلاهبرداری و حفاظت ناکافی از دادهها متهم ساخت.
اوکراین؛ ابزار حیاتی جنگ یا تهدید امنیت ملی؟
در جریان جنگ روسیه علیه اوکراین، تلگرام به ابزاری حیاتی برای میلیونها شهروند اوکراینی تبدیل شد که از طریق آن درباره حملات احتمالی اطلاعرسانی میکردند یا به دنبال کمکهای پزشکی و غذایی میگشتند. با این حال، مقامهای اوکراینی هشدار دادند که تلگرام میتواند بستری برای انتشار اطلاعات نادرست روسیه و فعالیتهای جاسوسی باشد. در سال ۲۰۲۴، دولت اوکراین به دلایل امنیتی، استفاده از تلگرام در تلفنهای کاری نظامیان، کارکنان دولت و افراد شاغل در زیرساختهای حیاتی را ممنوع کرد و برخی مقامها نیز پیشنهاد دادند هویت گردانندگان کانالهای بزرگ و ناشناس بهصورت اجباری افشا شود.
اروپا؛ افزایش فشارهای نظارتی و پروندههای قضایی علیه دوروف
در نروژ، وزیر دادگستری در سال ۲۰۲۳ اعلام کرد کارکنان دولت نباید تلگرام یا تیکتاک را روی دستگاههای کاری خود نصب کنند و این اپلیکیشنها را تهدیدی علیه امنیت ملی ارزیابی کرد. اما حساسترین پرونده اروپایی مربوط به فرانسه است؛ جایی که مقامهای قضایی در سال ۲۰۲۴ هنگام ورود پاول دوروف به این کشور، او را به دلیل ناتوانی ادعایی تلگرام در جلوگیری از فعالیتهای غیرقانونی بازداشت کردند و خروج او از خاک فرانسه را ممنوع اعلام نمودند. تلگرام در واکنش اعلام کرد از قوانین اتحادیه اروپا پیروی میکند و مسئول دانستن یک پلتفرم یا مالک آن بهخاطر سوءاستفاده کاربران منطقی نیست. سال گذشته به دوروف اجازه داده شد بهطور موقت فرانسه را ترک کند و او بعدها اعلام کرد به دبی بازگشته است.
برزیل؛ تقابل تلگرام با دیوان عالی و جریمههای سنگین
دیوان عالی برزیل در آستانه انتخابات ریاستجمهوری سال ۲۰۲۲، تلگرام را به دلیل بیتوجهی به دستور حذف حسابهای مرتبط با انتشار اطلاعات نادرست، در سراسر کشور ممنوع کرد. دوروف بعدها عذرخواهی کرد و گفت شرکت به دلیل از دست دادن ایمیلهای ارسالی دادگاه، همیشه قادر به پاسخگویی نبوده است. در سال ۲۰۲۳، یک قاضی برزیلی بار دیگر حکم به مسدودسازی سراسری تلگرام داد؛ زیرا این شرکت از اجرای حکم تحویل تمام دادههای کاربران مرتبط با گروههای گفتوگوی نئونازی خودداری کرده بود. تلگرام در پاسخ اعلام کرد گروههای مورد نظر حذف شدهاند و بازیابی اطلاعات آنها امکانپذیر نیست و دادگاه تجدیدنظر بعداً این حکم را لغو کرد اما جریمه مالی سنگین علیه تلگرام را تأیید نمود.
آینده تلگرام در میان آزادی و نظارت؛ جدالی که پایان ندارد
افزایش محدودیتهای تلگرام در جهان، نشاندهنده تقابل پیچیده میان حفظ حریم خصوصی، آزادی بیان، امنیت ملی و مسئولیتپذیری پلتفرمهای دیجیتال است. دولتها تلاش میکنند خطرات احتمالی را کنترل کنند، در حالی که مدافعان آزادی اینترنت هشدار میدهند که فشار بیش از حد میتواند به محدود شدن حقوق کاربران منجر شود. به نظر میرسد تلگرام با بیش از ۱۵۰ میلیون کاربر تنها در هند و میلیونها کاربر دیگر در سراسر جهان، همچنان در مرکز این جدال جهانی باقی خواهد ماند و سرنوشت آن، معیاری برای تعیین مرزهای آزادی دیجیتال در قرن بیستویکم خواهد بود.
About the Author
**بیوگرافی متین رضایی**
**متین رضایی**
سردبیر بخش بازیهای ویدیویی و تحلیلگر فرهنگ دیجیتال
متین رضایی تحلیلگر بازیهای ویدیویی، روزنامهنگار و پژوهشگر فرهنگ دیجیتال با بیش از یازده سال تجربه تخصصی در حوزه نقد بازی، تحلیل صنعت سرگرمی دیجیتال و مطالعه تأثیرات فرهنگی-اجتماعی رسانههای تعاملی است. تمرکز اصلی وی بر تحلیل ژانرهای نوظهور بازیهای ویدیویی، بررسی روایتپردازی در رسانههای تعاملی و مطالعه جامعهشناسی گیمرها در ایران است.
**تحصیلات**
وی دارای مدرک کارشناسی ارشد مطالعات رسانه از دانشگاه تهران و کارشناسی علوم ارتباطات اجتماعی از دانشگاه علامه طباطبایی است. همچنین دورههای تخصصی طراحی بازی، روایتپردازی تعاملی و جامعهشناسی فضای مجازی را در مؤسسات پژوهشی داخلی و مراکز بینالمللی گذرانده است.
**سوابق حرفهای**
رضایی فعالیت حرفهای خود را از اوایل دهه نود با نگارش نقد و تحلیل بازیهای ویدیویی در نشریات تخصصی آغاز کرد. با گسترش صنعت بازی در ایران، وی به عنوان مشاور محتوایی با چندین استودیوی بازیسازی داخلی همکاری داشته و در طراحی و ارزیابی پروژههای بازیسازی نقش مشورتی ایفا کرده است.
وی از سال ۱۳۹۹ به تیم تحریریه سایت سرگرمی ۹رنگ پیوسته و به عنوان سردبیر بخش بازیهای ویدیویی و تحلیلگر فرهنگ دیجیتال فعالیت میکند. در این مدت، تحلیلهای وی درباره تحولات صنعت بازی ایران و جهان، بررسی بازیهای شاخص و مطالعات میدانی درباره جامعه گیمرهای ایرانی، مورد توجه فعالان این صنعت و مخاطبان علاقهمند قرار گرفته است.
**تخصصها و حوزههای کاری**
تخصص اصلی رضایی در تحلیل روایت و مکانیک بازیهای ویدیویی، بررسی اقتصادی و فرهنگی صنعت سرگرمی دیجیتال و پژوهش در زمینه رفتار و هویت گیمرهای ایرانی است. وی همچنین در زمینه طراحی محتوای تعاملی، مشاوره روایتپردازی برای رسانههای دیجیتال و تحلیل تأثیر بازیها بر مهارتهای شناختی و اجتماعی تجربه قابل توجهی دارد.
**روششناسی تحلیلی**
رویکرد تحلیلی رضایی مبتنی بر ترکیب نقد رسانهای، تحلیل فرهنگی و بررسی فنی مکانیکهای بازی است. وی در تحلیلهای خود بر درک لایههای روایی، ارزیابی سیستمهای تعاملی و توجه به بافت فرهنگی تولید و مصرف بازیها تأکید دارد و همواره از قضاوتهای مبتنی بر سلیقه شخصی پرهیز میکند.
**عضویت در نهادهای تخصصی**
وی عضو انجمن تولیدکنندگان بازیهای ویدیویی ایران و انجمن پژوهشگران رسانههای دیجیتال است و در کمیتههای داوری چندین جشنواره ملی بازیهای رایانهای مشارکت داشته است.
**آخرین بهروزرسانی: بهمن ۱۴۰۴**
