نوزادان عاشق نگاه کردن به تصویر خود در آینه هستند. لبخند زدن، آواهای کودکانه یا خیره شدن با چشمانی باز به چهرهای که در آینه میبینند، صحنهای آشنا برای بسیاری از والدین است. اکنون دانشمندان معتقدند این علاقه ساده فراتر از یک سرگرمی کودکانه است. پژوهشی جدید نشان داده است که تنها دو هفته بازی با آینه میتواند فعالیت بخشهایی از مغز نوزادان چهارماهه را که در درک چهرهها و حالات دیگران نقش دارند، تغییر دهد.
نوزادان چگونه تقلید را یاد میگیرند؟
نوزادان مدتها پیش از آنکه توانایی صحبت کردن داشته باشند، از چهره اطرافیان تقلید میکنند. این واکنش که «تقلید چهره» یا Facial Mimicry نام دارد، به افراد کمک میکند با یکدیگر هماهنگ شوند و احساسات هم را بهتر درک کنند. در بزرگسالان، تقلید ناخودآگاه از حالت چهره دیگران با همدلی بیشتر و تشخیص سریعتر احساسات ارتباط دارد. پژوهشگران دانشگاه اسکس برای بررسی منشأ این رفتار، دو دیدگاه را مد نظر قرار دادند: یکی اینکه ارتباط میان دیدن یک حرکت و انجام همان حرکت از همان ابتدا در مغز وجود دارد، و دیگری اینکه این ارتباط به مرور زمان آموخته میشود.
آزمایش دو هفتهای با آینه
پژوهشگران گروهی از نوزادان چهارماهه را انتخاب کردند و به آنها اسباببازی کوچکی مجهز به آینه دادند. این نوزادان به مدت دو هفته هر روز در خانه با تصویر خود بازی کردند. گروه دوم همان اسباببازی را دریافت کرد، اما بدون آینه. پیش و پس از این دوره دو هفتهای، هر نوزاد ویدئوهایی از نوزادان دیگر را تماشا کرد که در آنها حرکات مختلف صورت مانند باز کردن دهان یا بالا بردن ابروها نمایش داده میشد. حسگرهایی روی پوست سر فعالیت الکتریکی مغز را ثبت میکردند و حسگرهای دیگری روی گونه و پیشانی کوچکترین انقباضهای عضلانی ناشی از تقلید چهره را اندازه میگرفتند.
بازی با آینه فعالیت مغزی را تغییر داد
نتایج نشان داد که مغز نوزادانی که با آینه بازی کرده بودند، واکنش متفاوتی نشان میدهد. هنگامی که این نوزادان حرکات صورت نوزاد دیگری را مشاهده میکردند، فعالیت قشر حسی-حرکتی مغز آنها نسبت به دو هفته قبل افزایش یافته بود. این بخش از مغز مسئول ارتباط میان آنچه میبینیم و آنچه بدن انجام میدهد است. در مقابل، نوزادانی که اسباببازی بدون آینه داشتند، چنین افزایشی را نشان ندادند.
این اثر بهویژه در نیمکره راست مغز و ناحیهای مرتبط با تشخیص چهرهها قویتر بود. پژوهشگران میگویند پیش از این هیچ مطالعهای نشان نداده بود که تنها چند هفته بازی با آینه بتواند چنین تغییری را در نوزادان به این سن کم ایجاد کند. یکی از نقاط قوت مطالعه این بود که تجربه آینه بهطور هدفمند برای نوزادان فراهم شد و سپس تغییرات اندازهگیری شد.
مغز سریعتر از رفتار تغییر میکند
با وجود افزایش فعالیت مغزی، یک نکته جالب وجود داشت: نوزادان پس از دو هفته، تقلید چهره بیشتری نسبت به قبل نشان ندادند. حسگرهای عضلانی افزایش معناداری در رفتار تقلیدی ثبت نکردند. این موضوع به معنای ناتوانی نوزادان در تقلید نبود، بلکه به نظر میرسد رفتار تقلیدی از قبل در دسترس بوده است، اما تغییرات مغزی هنوز فرصت کافی برای تبدیل شدن به رفتار آشکار پیدا نکردهاند. پژوهشگران احتمال میدهند دو هفته زمان کافی نبوده باشد تا این تغییرات مغزی در قالب رفتار قابل مشاهده ظاهر شوند.
سرنخهای تازه درباره یادگیری اجتماعی نوزادان
تا پیش از این مطالعه، این ایده که تجربههای روزمره میتوانند مغز اجتماعی نوزادان را شکل دهند بیشتر یک فرضیه علمی بود. اکنون شواهد مستقیمی وجود دارد که نشان میدهد عادتی ساده مانند نگاه کردن به چهره خود در آینه میتواند نحوه واکنش مغز نوزاد به دیگران را تغییر دهد. این یافته پرسشهای مهمی را مطرح میکند؛ از جمله اینکه چه میزان مواجهه با آینه برای ایجاد تغییرات پایدار لازم است، این تأثیر از چه سنی آغاز میشود و آیا چنین روشی میتواند به نوزادانی که رشد مهارتهای اجتماعی کندتری دارند کمک کند یا خیر.
نتایج این پژوهش در مجله Developmental Science منتشر شده است و نشان میدهد که نوزادی که در آینه اسباببازی خود خیره میشود، در واقع یکی از نخستین مهارتهای اجتماعی زندگیاش را تمرین میکند.
About the Author
**بیوگرافی متین رضایی**
**متین رضایی**
سردبیر بخش بازیهای ویدیویی و تحلیلگر فرهنگ دیجیتال
متین رضایی تحلیلگر بازیهای ویدیویی، روزنامهنگار و پژوهشگر فرهنگ دیجیتال با بیش از یازده سال تجربه تخصصی در حوزه نقد بازی، تحلیل صنعت سرگرمی دیجیتال و مطالعه تأثیرات فرهنگی-اجتماعی رسانههای تعاملی است. تمرکز اصلی وی بر تحلیل ژانرهای نوظهور بازیهای ویدیویی، بررسی روایتپردازی در رسانههای تعاملی و مطالعه جامعهشناسی گیمرها در ایران است.
**تحصیلات**
وی دارای مدرک کارشناسی ارشد مطالعات رسانه از دانشگاه تهران و کارشناسی علوم ارتباطات اجتماعی از دانشگاه علامه طباطبایی است. همچنین دورههای تخصصی طراحی بازی، روایتپردازی تعاملی و جامعهشناسی فضای مجازی را در مؤسسات پژوهشی داخلی و مراکز بینالمللی گذرانده است.
**سوابق حرفهای**
رضایی فعالیت حرفهای خود را از اوایل دهه نود با نگارش نقد و تحلیل بازیهای ویدیویی در نشریات تخصصی آغاز کرد. با گسترش صنعت بازی در ایران، وی به عنوان مشاور محتوایی با چندین استودیوی بازیسازی داخلی همکاری داشته و در طراحی و ارزیابی پروژههای بازیسازی نقش مشورتی ایفا کرده است.
وی از سال ۱۳۹۹ به تیم تحریریه سایت سرگرمی ۹رنگ پیوسته و به عنوان سردبیر بخش بازیهای ویدیویی و تحلیلگر فرهنگ دیجیتال فعالیت میکند. در این مدت، تحلیلهای وی درباره تحولات صنعت بازی ایران و جهان، بررسی بازیهای شاخص و مطالعات میدانی درباره جامعه گیمرهای ایرانی، مورد توجه فعالان این صنعت و مخاطبان علاقهمند قرار گرفته است.
**تخصصها و حوزههای کاری**
تخصص اصلی رضایی در تحلیل روایت و مکانیک بازیهای ویدیویی، بررسی اقتصادی و فرهنگی صنعت سرگرمی دیجیتال و پژوهش در زمینه رفتار و هویت گیمرهای ایرانی است. وی همچنین در زمینه طراحی محتوای تعاملی، مشاوره روایتپردازی برای رسانههای دیجیتال و تحلیل تأثیر بازیها بر مهارتهای شناختی و اجتماعی تجربه قابل توجهی دارد.
**روششناسی تحلیلی**
رویکرد تحلیلی رضایی مبتنی بر ترکیب نقد رسانهای، تحلیل فرهنگی و بررسی فنی مکانیکهای بازی است. وی در تحلیلهای خود بر درک لایههای روایی، ارزیابی سیستمهای تعاملی و توجه به بافت فرهنگی تولید و مصرف بازیها تأکید دارد و همواره از قضاوتهای مبتنی بر سلیقه شخصی پرهیز میکند.
**عضویت در نهادهای تخصصی**
وی عضو انجمن تولیدکنندگان بازیهای ویدیویی ایران و انجمن پژوهشگران رسانههای دیجیتال است و در کمیتههای داوری چندین جشنواره ملی بازیهای رایانهای مشارکت داشته است.
**آخرین بهروزرسانی: بهمن ۱۴۰۴**
